“Van Wagner tot Wereldpolitiek: Het lamento van Brünnhilde en mijn Eigen Tranen”
Richard Wagner schreef en componeerde tijdloze opera’s. De verhalen die hij vertelde waren mythisch en zijn inspiratie haalde hij in die Griekse en Shakespetiaanse tragedies. Het hoofddoel van de kunst in het algemeen en van zijn opera’s in het bijzonder was voor Richard Wagner Mensen een spiegel voor te houden. De Mensen Aan zichzelf te tonen zoals ze zijn , met hun angsten en verlangens. De mensen zoals ze waren In de tijd van de oude Grieken zoals ze waren in (Wagners) tijd en zoals ze ook nu vandaag nog altijd zijn .
In wagners tragedies gaat de strijd steeds tussen het goede en het goede. Iedereen denkt immers dat hij/zij voor het goede staat. Wagner moraliseerde daarbij nooit en zelfs ten aanzien van de grootste ‘slechterikken’ in zijn verhalen kan men nog altijd enig gevoel van empathie ervaren.
Het is ook niet moeilijk om Wagners opera’s politiek te duiden. Politiek niet in de zin van partijpolitiek of In de zin van links versus rechts maar politiek in het zin van de grote politiekfilosofische vragen .
Je kan in zijn opera ’s dus heel veel zien en dat zal voor iedere kijker dikwijls verschillend zijn . Hoe zoiets kan gaan beschrijf ik in dit artikel. Het verhaalt over een persoonlijk ervaring van mezelf met het werk van Richard Wagner en dit tegen de achtergrond van wat er in de wereld gebeurt.
De meest voor de hand liggende lezing van Der Ring des Nibelungen is die van de onverenigbaarheid van macht en liefde. Deze cyclus van vier opera’s beschrijft de strijd om de Ring, die absolute almacht verleent. In de eerste drie opera’s van de cyclus (Das Rheingold, Die Walküre en Siegfried) woedt die strijd tussen goden, reuzen en Nibelungen. In de vierde opera, Götterdämmerung, wordt het gevecht verdergezet tussen mensen. Zij fungeren als een soort satellieten van de eerdergenoemde goden en Nibelungen. Hun oorlog is, in geopolitieke termen, een proxy-oorlog.
De belangrijkste personages zijn Siegfried , Brünnhilde , Hagen en diens halfbroer Gunther. Siegfried en Brünnhilde zijn een liefdeskoppel. Zij hebben de liefde lief, en dat in zowat alle betekenissen van het woord. Aan het begin van het verhaal verlaat Siegfried Brünnhilde om de wereld in te trekken. Als teken van zijn liefde schenkt hij haar de ring. Hagen, afstammeling van de Nibelungen, wil die ring in zijn macht krijgen. Daartoe sleurt hij zijn halfbroer Gunther, Siegfried en Brünnhilde mee in een duivels complot.
Om het verhaal kort te maken: Siegfried verraadt Brünnhilde. Halverwege het tweede bedrijf doorziet Brünnhilde dit en beseft ze dat het verraad het gevolg is van een bedrieglijk complot van Hagen en Gunther. Temidden van het verzamelde volk schreeuwt ze het uit: “verraad, bedrog!”.
Wanneer Siegfried en het volk verdwenen zijn, blijft Brünnhilde achter met Hagen en Gunther. Ze heft een klaagzang aan. Eerst krijgen we een muzikale inleiding: tweemaal klinkt het motief van de vloek, daarna tweemaal het thema van de haat vermengd met het thema van pijn en lijden. Brünnhilde begrijpt niet wat haar overkomt. Ze zingt: “Welke onheil is hier aan het werk? Welke tovenarij zit hierachter?” En vervolgens over Siegfried: “Ik heb hem alles gegeven en nu dumpt hij mij.” Brünnhilde schreeuwt het uit van pijn en miserie.
Tijdens die klaagzang werd het me emotioneel te machtig. Ik barstte in tranen uit. Brünnhilde wist zich verraden door Siegfried en co, ikzelf identificeerde me volledig met haar en voelde me ook – in de echte wereld dan – verraden, verraden door de Verenigde Staten van Amerika! Die dag had Trump verklaard – en ik vernam dat net voor ik het operagebouw binnenging – dat “de Oekraïners zelf de oorlog begonnen waren”. Dat had er bij mij diep ingehakt. Zonder dat ik er veel tijd voor nodig had, zag ik in Hagen Poetin, in Siegfried de narcistische, in zijn eigen wanen gelovende Trump, en in Gunther het wankelmoedige Europa. Brünnhilde stond voor Oekraïne, maar ook voor mezelf. Met zijn muziek – “muziek is de taal van emoties” – bespeelde Wagner perfect mijn gemoed.
Mijn huilbui was heftig. Geen discreet wegpinken van tranen zoals bij een melancholische Brahms of Mahler, maar een rauwe huilbui – luid en snikkend, zoals ik dat in mijn leven nog maar één keer had meegemaakt. Hoewel die emotie mij die avond onverwacht overviel (het was de vierde keer dat ik die opvoering in de Munt zag en de vorige drie keer gebeurde dat niet), kwam die ontlading niet geheel uit de lucht gevallen.
In de maanden voorafgaand hadden wij onze wereld ingrijpend zien veranderen, en ik trok me dat aan. Poetin schendt zonder blikken of blozen de soevereiniteit van landen, terwijl Trump de democratie in zijn land ondergraaft. Met de nodige reserves ben ik altijd een fan van de Verenigde Staten geweest en een transatlantist. Ik heb altijd geloofd in democratie, participatie, rechtsstatelijkheid en de scheiding der machten. Tijdens de drieëntwintig jaar dat ik les gaf, heb ik die waarden ook aan mijn studenten proberen uit te dragen. Ook geloofde ik – alweer met de nodige reserves – in het belang van internationaal recht en de Verenigde Naties. Een orde onder hegemonie van de VS: niet geheel van eigenbelang en wat hypocrisie ontdaan, maar toch het beste van alle mogelijke werelden. In zijn inauguratie veegde Trump dit alles van tafel. Vooral zijn uitspraken over Panama, Groenland en Canada waren en zijn zeer onheilspellend. Voor Poetin een echte “license to kill”. Vandaar mijn reactie.
Aan het einde van haar lamento herpakt Brünnhilde zich en roept ze om wraak. Die wraak (de moord op Siegfried) zal ze krijgen.
Of de Oekraïners wraak zullen krijgen, weet ik niet en dat is natuurlijk ook niet de bedoeling.
Voor Brünnhilde is haar lamento een catharsis. Ze begrijpt hoe de zaken in elkaar zitten – in het voorafgaande was ze haar inzicht in de gang der dingen kwijtgeraakt – en kan weer tot handelen overgaan. Ze zal de wereld verlossing brengen.
Ook voor mij was deze ervaring een catharsis. Ik kon mijn opgekropte verdriet de vrije baan geven en zette een punt achter een periode van onzekerheid. Spectaculair is dat misschien niet: blijven geloven in de genoemde principes en democraat blijven.
Maar de muziek helpt.
Voor wie het lament wil beluisteren nog dit. De voorstelling van Götterdämmerung waar ik naar verwijs was die in de Muntschouwburg, Brussel van 19 februari 2025 , een dag na de verklaring van Trump over de Oekraïners in Mar -a Lago . Dat ik die voorstelling vier keer op rij zag had onder andere daar mee te maken dat ik een maand voordien de drie laatste afleveringen van mijn Ringpodcast – over Götterdämmerung- had afgewerkt. Ik was dus goed ‘in the mood’. Het lament van Brünnhilde zit integraal in de negende aflevering van mijn podcast en heb ik helemaal simultaan geparafraseerd.
Hierbij link naar zowel Spotify als mijn eigen website. Het lament duurt van minuut 26:49 tot 29:33. Via die link kan je ook de andere afleveringen beluistern.
